Skip to content
Publicités

Nhà sản xuất chất độc da cam Monsanto thua kiện, phải bồi thường 289 triệu đô la Mỹ

11. août 2018

Nhà sản xuất chất độc da cam Monsanto thua kiện, phải bồi thường 289 triệu đô la Mỹ – ©Mathilde Tuyết Trần, France 2018

Tòa án ở San Francisco đã quyết định một trong những công ty sản xuất chất độc da cam Agent Orange là Monsanto phải bồi thường cho ông Dewayne Johnson 289 triệu đô la Mỹ vì lý do chính là hãng này đã không thông tin cho khách hàng về những nguy hiểm cho sức khỏe của chất diệt cỏ hoang có tên thương mại là RoundUp.

Ông Dewayne Johnson

Có phải từ khi Monsanto bị bán lại cho hãng Đức Bayer Leverkusen mà tòa án Mỹ có quyết định trên ? Bayer đã mua lại Monsanto với 63 tỷ đô la Mỹ vào đầu tháng sáu vừa qua, đồng thời có quyết định khai tử cái tên Monsanto trên toàn thế giới. 1) Như thế thì khả năng đòi bối thường của hàng triệu nạn nhân chất độc da cam tại Việt Nam có hy vọng công lý hay không ?

Đây là bản án đầu tiên, có ấn định một số tiền bồi thường cho một nạn nhân trong lịch sử, mở ra con đường cho hàng nghìn vụ kiện khác, vì thế tầm ảnh hưởng quyết định của bản án này rất lớn, đem lại hy vọng cho nhiều nạn nhân của chất diệt cỏ khai quang.

Đến cuối ngày 13.8.2018 tờ báo Đức Der Spiegel đưa tin giá trị chứng khoán của Bayer tụt xuống hơn 12% chỉ còn có 83 Euros sau bản án này, vì người đầu tư lo lắng cho tổng giá trị phải bồi thường, về chiến lược toàn cầu vì có hơn 5.000 đơn kiện Montsanto riêng tại Mỹ. Tờ báo đặt câu hỏi có phải việc Bayer mua lại Monsanto là một tính toán sai lầm của những người có trách nhiệm ? Cái tên Monsanto bị xem là một cái tên tương đương với một sự thù ghét lớn nhất về một công ty ở ở nước Mỹ.

Cho dù Bayer sẽ chịu thỏa thuận bồi thường sau những bản ăn trong tương lai, theo nhà nghiên cứu Michael Leakock của công ty đầu tư tài chính Mainfirst thì khả năng những bản án này sẽ lên đến 10 tỷ đô la Mỹ. Đó là nỗi lo sợ của các nhà đầu tư tài chính. Nhưng đó cũng chỉ nằm trong phạm vi nước Mỹ, còn những vụ kiện Monsanto ngoài nước Mỹ ?!

Theo tính toán của Bayer thì cơ hội nắm giữ trên một phần tư của thị trường thế giới về hạt giống và những chất diệt cỏ khai quang và đồng thời cũng là nhà sản xuất đứng đầu thế giới là mục đích chính của việc mua bán này. Để phục vụ cho mục đích đó, Bayer đã quyết định khai tử cái tên Monsanto. Nhưng đã quá trễ. Cái tên Monsanto đã đi vào ký ức của nhân loại, của cả thế giới là diệt chủng bằng chất độc khai quang và mới đây, Glyphosate bị xem là đồng nghĩa với ung thư.

Tòa án ở San Francisco, phiên tòa ngày 08.8.2018, đã nhận ra là chất diệt cỏ có tên thương mại là ROUNDUP, hay với một nồng độ nặng hơn là RANGERPRO, đã là nguyên nhân căn bệnh ung thư vô phương cứu chữa của ông Dewayne Johnson.

Ông Dewayne Johnson 46 tuổi, lao động trong những trường học ở một thành phố nhỏ tại California, ngay khi tòa án tuyên bố bản án đã vừa khóc vừa cười trong vòng tay của các luật sư bảo vệ, hy vọng là bản án dành thắng lợi cho ông sẽ là khởi đầu cho một loạt những bản án kế tiếp. Ông nói với một vẻ rất khiêm tốn  » Tôi đã được hỗ trợ tinh thần rất nhiều ngay từ khi bắt đầu vụ kiện, nhiều cầu nguyện và tiếp sức ngay cả của những người mà tôi không quen biết. Tôi hài lòng đã giúp đỡ được nhiều người một cách vượt quá giới hạn của tôi. Và tôi hy vọng rằng bản án này sẽ đem lại những sự chú ý cần thiết cho họ. »

Phó chủ tịch Monsanto tuyên bố trước báo chí là kháng án

Trong khi đó, ngược lại, thì tất nhiên Monsanto kháng án. Ông Scott Partridge, phó chủ tịch Monsanto, cho rằng chất GLYPHOSATE sử dụng trong việc chế tạo ra Roundup và RangerPro (tên thương mại) không gây ra ung thư và không chịu trách nhiệm về căn bệnh ung thư của Dewayne Johnson.
Ông tuyên bố là có trong tay 800 dữ liệu nghiên cứu của các viện nghiên cứu quốc gia và thế giới để chứng minh rằng chất Glyphosate không gây ra ung thư và không phải là nguyên nhân của căn bệnh ung thư của ông Dewayne Johnson.

Ông Brent Wisner, một trong những luật sư của ông Dewayne Johnson, cho rằng, bản án xác nhận những nguy hiểm gây ra bởi chất Glyphosate, và dù rằng công ty Monsanto kháng án, họ, hàng nghìn người, những nạn nhân sẽ chiến đấu đến cùng.

Ông Dewayne Johnson, người làm vườn, có ba con, đã sử dụng cả hai chất Roundup và RangerPro trong hai năm 2012 cho đến 2014, bị ung thư tuyến hạch, một loại ung thư máu, không cứu chữa được. Các bác sĩ cho rằng ông Johnson chỉ sống được hai năm nữa. Luật sư Robert F. Kennedy Jr. , một trong đoàn luật sư bảo vệ ông Dewayne Johnson, cho rằng theo luật pháp thì phải tiến hành cấp tốc việc kháng án của Monsanto trước khi ông Johnson không còn sống được nữa.

Ở Pháp, chất Glyphosate gây nhiều tranh cãi và đã bị cấm sử dụng tại Pháp kể từ năm 2007. Một nông dân ở Lyon, ông Paul François, 47 tuổi, đã kiện Monsanto trước tòa án Pháp từ năm 2005 mà chưa có kết quả cụ thể. 2, 3,4)

Không những chất Glyphosate diệt cỏ ở trên mặt đất mà nó còn thấm vào lòng đất, được nước mưa đưa đi tràn lan, ô nhiễm mạch nước ngầm, khiến cho sức khỏe của rất nhiều người bị hủy hoại. Tuy nhiên, vào năm 2000, vì lý do bản quyền chất Glyphosate của Monsanto hết hiệu lực độc quyền, nên chất này được các nhà sản xuất thuốc khai quang diệt cỏ trên thế giới sử dụng rộng rãi. MTT

Hãng sản xuất Bayer ở Leverkusen, Đức nằm bên bờ sông Rhein

Chú thích :

  • Xem bài Cái chết của thương hiệu Mỹ Monsanto. Mathilde Tuyết Trần, 11.06.2018
  • Xem bài Đám cưới của Bayer và Monsanto, Mathilde Tuyết Trần, 31.12.2016
  • Xem bài Chiến thắng đầu tiên chống Monsanto tại Pháp, Mathilde Tuyết Trần, 11.9.2015
  • Xem bài Đòi công lý cho nạn nhân chất độc da cam, Mathilde Tuyết Trần, 14.04.2015
Publicités

Ước mơ kim cương

9. août 2018

Ước mơ kim cương – ©Mathilde Tuyet Tran, France 2018

Phần lớn phụ nữ, và cả nam giới, rất thích kim cương. Kim cương được mua nhiều, phần thì dùng làm trang sức, phần thì làm của để dành. Người ít tiền thì mua « cho có », đeo chơi. Người nhiều tiền thì mua « cả cục » đeo để làm của, vừa làm trang sức hào nhoáng. Chỉ khoảng 20% sản lượng kim cương trên thế giới 30.000 kg (tức 150 triệu carat) được dùng làm hàng trang sức, 80% còn lại được dùng trong kỹ nghệ thí dụ như là mũi khoan, đĩa cắt, chất cách nhiệt…và trong khoa học nghiên cứu.

Kim cương thô ở châu Phi

Kim cương là một khoáng sản tự nhiên, được kết tinh bởi các bon, có độ cứng rất cao và khả năng khúc xạ rất tốt. Kim cương được khai thác ở Phi châu, Canada, Ấn Độ, Nga, Brasil, Úc châu, đến nay người ta đã khám phá ra 700 địa điểm có diamant trên thế giới, và nổi tiếng nhất là tập đoàn khai thác De Beers, và tập đoàn thợ chuyên môn mài đá quý và thương mại người Do thái ở Anvers (Bỉ). Giá của năm 2010 cho biết một carat nằm vào khoảng 342,92 đô la Mỹ cho kim cương châu Phi, 67,34 đô la Mỹ cho kim cương từ nước Nga.
Ngay cả tro của người chết bị hỏa thiêu cũng được dùng để chế tạo ra diamant nhân tạo.

Kim cương thô màu vàng nặng 8 carat

Trên thị trường Việt Nam thì một viên kim cương giá cả tỷ đồng, hai tỷ, ba tỷ hơn không phải là hiếm thấy. Theo tỷ giá hiện nay thì 1 tỷ tương đương với 42.550 đô la Mỹ (1usd = 23.500 vnd). Kim cương có giấy tờ kiểm định độ sắc và cân lượng thì tất nhiên đắt hơn những viên không được kiểm định xác thực. Vì thế ở Việt Nam mua kim cương phần lớn phải là nơi tin tưởng tuyệt đối. Khi bán lại khách hàng phải chịu mất ít nhất là 20% giá mua.

Đa phần khách hàng ưa chuộng kim cương không có mầu, ánh trắng, và « sạch », dù phải trả giá đắt. Thông thường, kim cương được xác định theo chỉ tiêu 4C là carat, color, clarity, cut (khối lượng, mầu sắc, độ trong và cách cắt). Một carat bằng 0,2 gram. Người mua thường không có khả năng chuyên môn chú ý đến mặt cắt, chỉ thấy nó « sáng », « có lửa » nhiều, ít, và chỉ chú trọng đến mầu sắc, cân lượng và độ trong, nhưng thật ra cách cắt kim cương rất quan trọng cho việc khúc xạ ánh sáng. Ngọc có mài mới sáng.

Ở Âu châu, người có nhiều tiền lại chuộng kim cương có mầu rõ rệt, từ vàng óng, xanh ve, đỏ, hồng, nâu cho đến xanh đậm nước biển (Fancy colors).
Các nhà khoa học nghiên cứu thì lại chuộng nhất là kim cương mầu xanh.

Kim cương thô màu xanh tìm được ở châu Phi

Kim cương mầu xanh rất hiếm và rất đắt tiền. Chỉ 0,1% kim cương có mầu xanh, do chất kim loại bore (ký hiệu B) có trong kim cương phản chiếu ánh xanh.
Kim cương màu xanh được tìm thấy ở độ sâu 660 cây số dưới mặt đất, trong khi kim cương trắng chỉ ở độ sâu 150 đến 200 cây số dưới mặt đất, và được hình thành trong một nhiệt độ từ 1.200 đến 1.400° C.
Kim cương màu xanh trong ngôn ngữ của chuyên gia được gọi là « Typ IIb » (không có azote và chứa 0,1% bore). Có 4 Typ được các khoa học gia phân loại cho loại kim cương mầu:
Typ Ia : 0,3% chứa azote
Typ Ib : chứa 0,1 % azote
Typ IIa: không có azote
Typ IIb: không có azote, có 0,1% chất bore
Các viên kim cương nổi tiếng trên thế giới là qua quá trình lịch sử của nó, được nhiều nhân vật có tiếng tăm trong xã hội mua về, hay là tài sản của một quốc gia như các viên Koh-i-Noor, xuất xứ từ Ấn Độ, đã trở thành tài sản của hoàng gia Anh.

Hope-Diamant

Cũng nổi tiếng nhất là viên mầu xanh đậm huyền bí Hope-Diamant, có tiếng là đem tai họa đến cho chủ, vì nó chưa tìm được người chủ xứng đáng, người ta tin như thế. Vua Louis XVI và hoàng hậu Marie Antoinette cũng đã đeo viên kim cương này khi nó còn trong tay triều đình Pháp, và cả hai đều bị chém đầu bởi Cách mạng Pháp 1798. Năm 1824 viên kim cương được bán về tay Thomas Hope, từ đó mang tên Hope-Diamant. Hiện nay Hope-Diamant được triển lãm bởi Smithsonian Institute ở Washington và bảo hiểm với giá là 250 triệu đô la Mỹ.
Minh tinh điện ảnh Elizabeth Taylor là người có hân hạnh làm chủ viên kim cương Hope một thời gian, và sau đó lại được chồng là Richard Burton tặng cho viên kim cương mang tên Taylor-Burton diamant nặng 69,42 carat, mà sau này khi ly dị bà bán đấu giá với 5 triệu đô la Mỹ khởi đầu.

Các hoàng gia còn lại của châu Âu thường đeo nặng trĩu đầy người nữ trang, nào vương niệm, bông tai, dây chuyền, vòng tay bằng kim cương để nói lên sự vương giả của mình. Quý bà thường hãnh diện khoe nhẫn đính hôn của chồng sắp cưới bằng kim cương nói lên địa vị tương lai trong xã hội của mình.

Bụi trong kim cương, trái ngược với sự đánh giá của thị trường thương mại là làm giảm giá 

Caption: Blue boron-bearing diamond, with dark inclusions. Evan M. Smith/© 2018 GIA Foto: Evan M. Smith/© 2018 GIA

trị bán vì bị cho là « không sạch » , thì lại được các nhà khoa học đánh giá cao, vì qua các bụi trong kim cương, đó là các dạng kim loại đọng lại trong kim cương như Calciumsilicat, người ta xác định được độ sâu của nó, như từ 410 cây số đến 660 cây số của viên kim cương mầu xanh chẳng hạn.
Kim cương mầu thường được núi lửa phun lên theo nham thạch từ độ sâu trong lòng đất, do đó con người mới tìm thấy trong các mỏ kim cương ở gần mặt đất. Ở những vùng núi lửa cổ tìm kiếm trong nham thạch đông cứng sẽ thấy kim cương.
Kim cương mầu hồng (Fancy Pink) thí dụ như viên Pink Star nặng 59,60 carat được định giá tại Geneve, Thụy sĩ, với giá là 83 triệu đô la Mỹ năm 2013.
Kim cương mầu vàng (Fancy Yellow) như viên Sun Drop nặng 110,3 carat được định giá là 10,9 triệu đô la Mỹ. MTT

Nữ trang diamants fancy

Kim cương hồng dang tự nhiên hình quả lê

Chuỗi kim cương của Napoleon

Bà Evalyn Walsh McLean, một chủ nhân của Hope-Diamond, đeo thành mặt giây chuyền ở cổ.

Vương niệm của nữ hoàng Anh với các viên kim cương Koh-i-Noor

Bộ nữ trang kim cương mầu vàng ở Viện Bảo Tàng lịch sử Thiên Nhiên Quốc Gia

Minh tinh Elisabeth Taylor đeo viên kim cương Burton-Taylor

Cái chết của thương hiệu Mỹ Monsanto

11. juin 2018

Cái chết của thương hiệu Mỹ Monsanto – Mathilde Tuyet Tran, France 2018

Vậy là mọi chuyện đã thành là chuyện đã rồi, đã xong. Sau một năm rưỡi chờ đợi, đám cưới Bayer-Monsanto đã chính thức được công bố *. Công ty Bayer của Đức, đại bản dinh đóng tại Leverkusen, đã nuốt chửng công ty Monsanto của Mỹ với giá là 63 tỷ đô la.
Vào ngày thứ ba vùa qua 05.06.2018, Bayer tuyên bố quyết định ngay sự việc sẽ cho biến mất thương hiệu Monsanto trên thế giới.
Bayer sẽ trở thành nhà sản xuất số một trong việc sản xuất hat giống, phân bón và thuốc diệt côn trùng, diệt cỏ trên thế giới. Công ty Dow Chemical và Du Pont của Mỹ, ChemChina của Trung quốc, sau khi nuốt công ty Syngenta của Thụy Sĩ, sẽ chia xẻ thị trường thế giới với Bayer Leverkusen.
Ở Pháp, Bayer tuyên bố sẽ duy trì những cơ sở nghiên cứu và sản xuất của Monsanto ở các vùng Boissay/Toury (l’Eure et Loir) chuyên về hoa dầu colza),  La Mézière (Ille-et-Villaine) chuyên về bắp (ngô), Autry-le-Châtel (Loiret) chuyên về sản xuất hạt giống hoa củ quả, Peyrehorade (Landes) chuyên về sản xuất,  Monbéqui (Tarn-et-Garonne) chuyên về bắp (ngô), Trèbes (l’Aude) chuyên về sản xuất, Nîmes (Gard)  chuyên về sản xuất hạt giống hoa củ quả, và ở Saint-Andiol (Bouches-du-Rhône)  chuyên về sản xuất hạt giống hoa củ quả, cùng với khu vực Saint-Priest (Rhône) là cơ sở quản lý, hệ thống thương mại của Monsanto trên đất Pháp.
Đối với Việt Nam, Monsanto là một trong những công ty cung cấp chất độc da cam mà quân đội Mỹ đã đổ xuống miền Nam Việt Nam trong giai đoạn chiến tranh chống Mỹ, hiện tại còn hàng triệu nạn nhân chất độc da cam truyền từ đời cha qua đời con, cháu và đất đai, rừng rậm bị nhiễm chất độc da cam sau 50  năm còn chưa phục hồi được. Đúng như người Mỹ và nhà sản xuất Monsanto đã tính toán từ trước, chất độc da cam có sức hủy hoại nhiều đời người và đất đai hơn 50 năm. Những nạn nhân này, người già và trẻ em, được gia đình của họ và xã hội Việt Nam cưu mang, không hề trông thấy một đồng bồi thường nạn nhân chiến tranh của Mỹ, của những công ty đã kiếm tiền béo bở trên xương máu và nước mắt, nỗi đau oằn oại liên tục của người dân Việt.
Willy Brandt, thủ tướng của Đức trong giai đoạn này, có tuyên bố sẽ trợ giúp cho nạn nhân Việt Nam 20 triệu Đức Mã, số tiền nhỏ nhoi này chỉ có tính cách biểu tượng, nhưng đến bây giờ thì lời tuyên bố của thủ tướng Đức vẫn là một con số không.

25.05.2018, Nordrhein-Westfalen, Bonn: Werner Baumann, Vorstandsvorsitzender der Bayer AG, steht vor der Hauptversammlung der Bayer AG auf der Bühne. Foto: Henning Kaiser/dpa +++ dpa-Bildfunk +++

Vụ kiện chất độc da cam ( Agent Orange ) của bà Trần Tố Nga liệu sẽ mất một phần sức nặng khi một công ty quan trọng trong số các công ty bị kiện lại bị giải thể, bán đi ?
Thương hiệu Bayer của Đức gây được uy tín toàn cầu trong lãnh vực thuốc chữa bệnh, nên có lợi thế hơn trọng lãnh vực hóa học dùng cho nông sản. Monsanto đã mang nhiều tiếng xấu trên thế giới về hủy hoại môi trường sống của con người, và ngay tại cả châu Âu Monsansto cũng bị lên án qua sự sáng chế chất Glyposate, các hạt giống bi biến đổi gen, chất diệt cỏ, đến nỗi chính Monsanto đã phải suy nghĩ đến việc muốn thay đổi thương hiệu của mình.
Tuy nhiên, vì lợi nhuận Bayer sẽ giữ lại thương hiệu Roundup là chất thuốc diệt cỏ bằng glycosate của Monsanto.
Cho dù Bayer đã phải nhường phần thị trường, để có lợi thế trong phần thỏa thuận, về hạt giống có giá trị 9 tỷ đô la cho hãng BASF của Đức, Bayer vẫn còn chiếm giữ một mảng thị trường to lớn gồm 45 tỷ đô la Mỹ, chia đều trong hai lãnh vực dược phẩm và các chất hóa học dành cho thị trường nông sản.
Hiện tại, ở châu Âu, Bayer đang bị tai tiếng qua sự sáng chế chất Gaucho, một chất độc diệt côn trùng nhưng đồng thời cũng tiêu diệt luôn cả ong, và chất Gaucho này sẽ bị cấm tại Pháp kể từ tháng chính 2018 tới đây.
Bayer sẽ phát triển sự nghiên cứu và tạo dựng ra những hơp chất mới dành cho nông sản dưới nhãn hiệu « bio controle » trong việc sử dụng các vi khuẩn, nấm..có khả năng bảo vệ các cây trồng trọt, và phần mảng thị trường này dư tính sẽ chiếm lĩnh 10% con số doanh thu của Bayer năm 2025.

  • Xem bài Đám cưới của Bayer và Monsanto của Mathilde Tuyet Tran, ra ngày 12.10.2016 tại http://mttuyet.fr

Hoài niệm thăm Lăng Ông

7. juin 2018

Hoài niệm thăm Lăng Ông – ©Mathilde Tuyết Trần, France 2018

Một trong những kỷ niệm thời thơ ấu của tôi gắn liền với ngày Tết Nguyên Đán và ba tôi. Không nhớ từ năm nào tôi bao nhiêu tuổi, ba tôi đã đặt ra cái thông lệ cho tôi được phép xông nhà, sau ba tôi, ngày mồng một Tết. Tục xông nhà, xông đất vào mồng một Tết, tức là người đầu tiên đặt chân vào nhà mình trong năm mới, mang ý nghĩa nếu người ấy có vía tốt thì đem lại điều tốt lành cho gia chủ suốt năm, nếu người ấy vía xấu thì gia chủ lãnh tai ương suốt năm. Cho nên, mình tự xông đất nhà mình thì tránh được mọi rủi ro vía xấu của người khác. Đêm Giao thừa, theo tục lệ, cúng rước ông bà tổ tiên về ăn Tết với con cháu xong, thì mọi người lên đường đi lễ chùa, lễ đền, hái lộc cầu phước, xong về xông đất nhà.

Ảnh chụp một sáng mồng một Tết trước Tòa Đô Chính sau khi đi lễ Lăng Ông hái lộc về.

Bọn tôi con nít, háo hức được mặc bộ quần áo mới và được tiền lì xì ngày mồng một Tết tất nhiên là không ngủ được, thức chờ giao thừa và nghe pháo nổ. Cà nhà rộn rịp sửa soạn mâm cơm thịnh soạn cúng ông bà. Từ sáng sớm, bàn thờ đã được lau chùi sạch sẽ, đồ đồng đánh bóng lưỡng, nhà quét lau sạch sẽ, vì ba ngày Tết không được quét nhà, lau nhà hay dọn dẹp đồ đạc sợ xui xẻo suốt năm. Con gà khỏa thân, trần truồng đã được luộc từ chiều, trước nhất. Rồi nấu xôi, cắt giò chả, xào rau với lòng gà, nấu bát miến, bầy các mâm hoa quả, cắt hoa cắm hoa, thắp hương, đốt đèn cầy, chưng vàng mã…Mùi thức ăn của mâm cỗ, mùi hoa, mùi hương, mùi nến, mùi quần áo mới và còn thiếu mùi pháo, mùi lửa đốt vàng mã bấy nhiêu đấy mùi tạo thành hương vị Tết nhớ mãi không quên.

Ba tôi bận tất bật. Buổi sáng ông đã lo đi hớt tóc, cạo râu ăn Tết. Cơm chiều vừa xong ông đã lo tắm rửa sạch sẽ, mặc âu phục chỉnh tề. Thấy ba tôi như vậy, tôi cũng bắt chước. Còn việc chợ búa, bếp núc ? Tôi chẳng lo, vì đã có má tôi là tổng chỉ huy, chị Tư đi chợ và làm bếp và những người khác phụ việc trong nhà lo trọn gói !

Đồng hồ vừa điểm 23 giờ, ba tôi đã sốt ruột không ngớt canh thời gian. Đúng 23 giờ rưỡi, ba tôi cúng. Nhang đèn sáng rực khói hương bốc nghi ngút. Ông khấn lầm thầm mời ông bà tổ tiên. Tôi cũng theo sau, làm y xì như ba. 24 giờ : Giao thừa. Ba tôi lấy tràng phảo còn cuộn mình trong cái hộp tròn rõ to, đỏ rực, ra châm mồi rồi thả ngay ra ngoải ban công thòng xuống chấm mặt đất. Nhà tôi cao năm từng, bàn thờ đặt trên tầng bốn nơi ba tôi thả tràng pháo xuống. Nó dài 25 mét, mỗi từng cao 5 mét. Má tôi và mọi người trong nhà đứng bên dưới nghe pháo nổ vang, ai nấy đều chờ nghe pháo đại nổ đùng. Tạch tạch tạch….đùng ! Sướng quá ! Ôi chao, pháo nổ bốn phương tám hướng, nghe dòn tan không dứt, nhà naò cũng đốt pháo. Bọn con trai đã ùa ra đưòng, nhặt pháo chưa nổ, đốt từng cái một ném vào nhau rất là thích thú. Tiếng pháo Giao thừa vang kéo dài cả tiếng, vẫn còn vọng lại đì đùng tử xa. Xác pháo đỏ hồng trải thành thảm trước nhà như thảm pháo cô dâu ngày cưới.

Sau này, vì chiến tranh, tiếng pháo hòa lẫn với tiếng súng đạn, nên tục lệ đốt pháo đêm Giao thừa và rước dâu bị cấm hẳn. Giao thừa và đám cưới cô dâu trở nên im ắng lạ thường rồi tiếng pháo đi dần vào quên lãng.

Đúng năm giờ, ba tôi chở tôi trên chiếc xe ếch bà (vespa) trực chỉ hướng Lăng Ông. Năm giờ, trời chưa sáng hẳn, còn lờ mờ đêm nhưng những con gà thành phố đã gáy báo hiệu bình minh. Không khí còn mát rượi, đèo sau xe ếch bà tôi còn cảm thấy lạnh, nổi da gà, may mà đã có ba tôi chắn gió. Bây giờ tôi mới biết, khoảng cách nằm trong lòng mình. Khi xưa đi từ nhà đến Lăng Ông tôi thấy sao xa lơ xa lắc, bây giờ đi từ Pháp về Việt Nam tôi thấy sao nó dễ òm, leo lên máy bay ở Pháp, bước xuống máy bay là đến Việt Nam. Có một lúc, tôi đứng trong máy bay nhìn qua cửa sổ ra ngoài, bật cười, vì thấy mình như tiên nga, đứng trên chín tầng mây, vén mây nhìn xuống trần gian xem bọn con người tham lam chí chóe dành dựt với nhau, tao miếng to mày miếng nhỏ. Có nhiều rồi nhưng vẫn chưa đủ.

Hai cha con đến nơi thì Lăng Ông đã ngùn ngụt khói hương, người đông như kiến, chen chúc nhau. Nhìn từ xa, ở chỗ đốt vàng mã lửa bốc lên phừng phựt. Hòa trong dòng người, tôi len lỏi níu áo ba tôi vào Lăng Ông, thở hít hương vị ngày Tết. Tôi kiên nhẫn đứng chờ xin xăm. Tiếng những cây xăm bằng tre chạm vào ống xăm cũng bằng tre nghe như tiếng nhạc do người xin xăm tạo ra. Người lắc nhẹ, người lắc mạnh, người lắc lâu, người lắc ngắn cây xăm đã rớt ra. Tôi không biết mình muốn gì, cứ lắc đến khi cây xăm rớt ra, đó là quẻ mà tôi đã xin được.

Thời ấy, ở Lăng Ông có lên đồng. Tôi nhớ mãi một lần được ba tôi dắt đi theo hầu đồng, tôi đứng lấp ló ngoài cửa không dám vào, bà đồng gọi « Này, con rồng nhỏ vào đây ». Nhìn quanh quất không thâý ai khác ngoài mình, tôi chợt nghĩ ra, à, bà gọi mình, bèn rón rén bước vào. Bà cho tôi một cái oản và một lá bùa gập làm tư là lá bùa hộ mạng của tôi. Tôi mang nó theo ra nước ngoài, nhớ là tôi cất kỹ lắm, nhưng sau nhiều lần dọn nhà, lá bùa biến mất.

Cúng vái xong, lại tranh nhau đốt vàng mã, rồi thì vặt một cành cây gọi là hái lộc đem về. Sau Tết, các cây kiểng trong Lăng Ông đều trụi hết cành hết lá ! Trở về nhà, trời đã nắng chang chang, ba tôi vào nhà trước, tôi vào sau ông, má tôi và các em đã đứng chờ để chúc Tết và lì xì đầu năm lấy hên.

Lăng Ông – Khu vực đền thờ và nhà đốt vàng mã

Thấm thoát, thời gian trôi qua dễ đã đúng năm mươi năm, một nửa thế kỷ, rồi tôi mới trở lại viếng thăm Lăng Ông vào một buổi trưa nắng gắt vào tháng năm. Khung cảnh đường xá chung quanh rất lạ lẫm, một con đường lớn cắt ngang qua, xe hơi chạy vun vút. Trước kia chung quanh Lăng Ông cây cối xanh rì. Trong Lăng chỉ có vợ chồng tôi bước vào, vắng lặng. Hôm nay không phải ngày rằm, không phải ngày lễ, mà cũng không phải ngày Tết. Chúng tôi tha hồ ngắm Lăng và chụp hình, xin xăm, không ai quấy rầy. Chắc Lăng phải được trùng tu, bảo tồn cho nên tất cả đều nguyên vẹn, sơn son thếp vàng đẹp đẽ, sạch sẽ.

Lăng Ông – Phần mộ có hình tượng mu rùa của Lê Văn Duyệt và phu nhân song táng

Lăng Ông trong ký ức của tôi ngày xưa chính là lăng mộ của Lê Văn Duyệt, một khai quốc công thần của vua Gia Long. Lê Văn Duyệt sinh năm 1764 tại Định Tường, qua đời năm 1832 tại Gia Định, thọ 69 tuổi. Quê quán ông cha của ông vốn ở Quảng Ngãi, vào Nam sinh sống, nên ông được sinh ra trong Nam. Ông là quan võ, phục vụ hai triều Gia Long và Minh Mạng. Mới 17 tuổi, ông theo chúa Nguyễn Phúc Ánh lúc chúa bị quân nhà Tây Sơn đánh đuổi chạy đến vàm Trà Lọt. Tương truyền ông là người bẩm sinh ái nam ái nữ, nhỏ, nhưng có sức mạnh phi thường, dũng cảm, có công tùng chinh.

Ngày nay Lăng Ông thờ ba người công thần có một thời bị oan ức là Lê Văn Duyệt, Phan Thanh Giản và Lê Chất.

Tháng giêng năm 1801 (âm lịch) Lê Văn Duyệt hộ tống chúa Nguyễn cùng các tướng khác đánh chiếm cửa biển Thị Nại (Quy Nhơn ngày nay) để tiến vào tổng hành dinh của quân Tây Sơn đóng ở Tây Sơn (17 km về phía Bắc của Quy Nhơn). « Trong trận đánh này, chúa Nguyễn đem 190 chiến thuyền, mỗi chiến thuyền trang bị từ 4 đến 16 khẩu thần công bằng đồng, chiếm lại được Phú Xuân, lên ngôi vua lấy niên hiệu là Gia Long ngày 2 tháng 5 năm 1802, rồi tận dụng thời cơ nhà Tây Sơn suy yếu sau cái chết của vua Quang Trung Nguyễn Huệ (1792), tiến ra Bắc, đánh quân nhà Tây Sơn tan rã, làm chủ đất nước từ Nam chí Bắc.* » .

Quân Nguyễn Phúc Ánh đã nhiều lần tấn công cửa Thị Nại nhưng không thành công. Trong trận đánh cửa Thị Nại năm 1799, có sự tham gia của Hoàng tử Cảnh và giám mục Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine), giám mục bị bệnh nặng qua đời ngày 9 tháng mười năm 1799 tại nơi đây. *

Hai năm sau, trong trận tấn công Thị Nại năm 1801 quân chúa Nguyễn Phúc Ánh được sự trợ giúp đắc lực của trang bị chiến thuyền và người Pháp, tướng tài Võ Di Nguy bị trúng đạn chết, Lê Văn Duyệt « ra sức đốt phá gần hết chiến thuyền của quân Tây Sơn », được xem là võ công lớn nhất của Lê Văn Duyệt, và cũng là chiến thắng lớn nhất của nhà Nguyễn, vì đó là trận đánh đã quyết định vận mạng của triều Nguyễn Gia Long mở đầu thời kỳ cai trị kéo dài 143 năm từ năm 1802 cho đến năm 1945 mới chấm dứt.

Trong dương có âm, trong chiến thắng có suy tàn, bi kịch nhà Nguyễn lại

Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh khi sang Pháp với Giám mục Bá Đa Lộc

bắt đầu với cái chết còn rất trẻ ngày 20 tháng ba năm 1801 của Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh, hai tháng sau khi lấy được cửa Thị Nại, thái tử Cảnh chỉ hưởng thọ được 21 tuổi, ông biết tiếng Pháp vì gần gũi giám mục Bá Đa Lộc, đã cùng với giám mục Bá Đa Lộc sang Pháp năm 1787 gặp vua Louis XVI và hoàng hậu Marie-Antoinette, nên được cho là thân Pháp.

Vua Gia Long lập con thứ là con của bà Trần Thị Đặng, hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm, sinh năm 1791 tại Gia Định lên nối ngôi, tức là vua Minh Mạng sau này.

Pháp rất thất vọng vì người nối ngôi vua Gia Long không phải là Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh. Những người Pháp trợ giúp Nguyễn Phúc Ánh dần dần bị loại, bằng cách này cách khác. Gia đình hoàng tử Cảnh hứng chịu một kết cục bi thảm, vợ hoàng tử Cảnh, bà Tống thị Quyên bị xử án dìm nước chết, hai con trai của hoàng tử Cảnh tên là Mỹ Đường và Mỹ Thùy « xin » về làm thứ dân để tránh hậu diệt. Kỳ Ngoại Thái Bình Hầu Cường Để (1882-1951) là cháu đích tôn dòng hoàng tử Cảnh, có quan điểm chống Pháp thân Nhật rõ rệt, nhưng ông thất vọng mất ở Tokio, không được Nhật đưa về nước làm vua năm 1945 khi Nhật đảo chánh Pháp tại Đông Dương.

Vua Minh Mạng lên ngôi năm 1820, bắt đầu chính sách cấm đạo Thiên chúa, bắt giết dã man giáo dân và giáo sĩ truyền đạo, bế quan tỏa cảng.

Kinh Vĩnh Tế

Trong triều Gia Long, Lê Văn Duyệt được phong Tổng trấn Gia Định thành từ 1812 đến 1815. Vừa lên ngôi, vua Minh Mạng sai Lê Văn Duyệt vào Nam làm Tổng trấn Gia Định thành lần thứ hai. Ông mất tại chức năm 1832 và được truy tặng «  Tá vận công thần đặc tấn Tráng võ tướng quân, Tả Quân đô thống phủ chưởng phủ sự, Thái Bảo Quận Công ». Người đương thời gọi tắt, kính cẩn là « Đức Tả Quân » hay « Đức Thượng Công ». Người dân Gia Định, tên của thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, vì công đức của ông chỉ gọi tắt bằng Lăng Ông, và vì Ông rất linh thiêng nên thường xuyên đến cúng vái và xin quẻ xăm, hương khói phụng thờ quanh năm suốt tháng.

Lê Văn Duyệt có ảnh hưởng lớn dưới cả hai triều vua, tuy rằng theo sử sách vua Minh Mạng không lấy gì làm ưa ông lắm. Các tác giả viết ngoại sử cho rằng đó là điều dễ hiểu vì Lê Văn Duyệt chống lại chính sách bế quan tỏa cảng và tả đạo của vua Minh Mạng, lại đứng phía về dòng chính của hoàng tử Cảnh.

Là Tổng trấn Gia định thành Lê Văn Duyệt nhiều khi chống lại lệnh tàn sát giáo dân, giáo sĩ của vua Minh Mạng trong Nam. Ông cho đắp đường, đào kênh Vĩnh Tế, bảo vệ và trị an dân tình.

Sau khi Lê Văn Duyệt qua đời, quan Bố chính Bạch Xuân Nguyên được cử để truy xét công và tội của Lê Văn Duyệt, khiến dẫn đến vụ nổi loạn của Lê Văn Khôi, con nuôi của Lê Văn Duyệt, bị cầm tù và phá tù nổi dậy. Lê Văn Khôi bắt được Bạch Xuân Nguyên và tổng đốc Nguyễn Văn Quế đem về đốt tế sống trước từ đường Lê Văn Duyệt.

Năm 1834 Lê Văn Khôi bị bệnh chết. Năm sau, 1835, quân triều đình

Giáo sĩ tử đạo Joseph Marchand, sau được phong thánh

chiếm lại thành Phiên An, Gia Định. Con trai của Lê Văn Khôi, tên là Lê Văn Cừ. mới 8 tuổi bị xử tử tứ mã phanh thây, và giáo sĩ người Pháp Joseph Marchand bị xử lăng trì, xẻo từng miếng thịt cho đến chết.

Sách Đại Nam chính biên liệt truyện chép:

Tra xét nơi chôn thây tên nghịch Khôi, đào lấy xương đâm nát chia ném vào hố xí ở 6 tỉnh (Nam Kỳ) và cắt chia từng miếng thịt cho chó, đầu lâu thì đóng hòm đưa về kinh (Huế) rồi cùng đầu lâu những tên phạm khác bêu treo khắp chợ búa nam bắc, xong vất xuống sông. Còn bè đảng a dua không cứ già trẻ trai gái đều ở vài dặm ngoài thành chém ngay, rồi đào một hố to vất thây lấp đất, chồng đá làm gò dựng bia khắc: nơi bọn nghịch tặc bị giết, để tỏ quốc pháp.

Vua Minh Mạng còn cho san bằng mồ mả của Lê Văn Duyệt và dựng tấm bia « Quyền yêm Lê Văn Duyệt phục pháp xứ » (chỗ này là nơi hoạn quan Lê Văn Duyệt chịu hình phạt).

Tàn ác hơn nữa, theo Quốc triều chính biên toát yếu do Quốc sử quán triều Nguyễn, vua Minh Mạng cho giết chết 1.831 người tham gia, dân chúng có liên quan đến cuộc khởi nghĩa của Lê Văn Khôi chôn chung một chỗ gọi là « Mả ngụy » hay là « Mả biền tru » (có nghĩa là giặc phải giết ngay, không cần xét xử), hiện được xác định ở khoảng đường Cách mạng tháng tám (đường Lê Văn Duyệt trước 1975) và đường Điện Biên Phủ (đường Phan Thanh Giản trước 1975).

Đến khi vua Thiệu Trị lên ngôi mới ban lệnh phục hồi cho Lê Văn Duyệt và Lê Chất. Một trang sử đẫm máu của nhà Nguyễn được lật qua. Ác giả ác báo. Các vua nhà Nguyễn cũng không thoát khỏi luật nhân quả. Ngày nay, có ai còn nhớ đến sự tích khi vào thăm Lăng Ông ?

*Trích Dấu xưa-Tản mạn lich sử nhà Nguyễn, Mathilde Tuyết Trần, xuất bản năm 2010

Chánh điện đặt bàn thờ Lê Văn Duyệt với tượng ngồi bằng đồng, bên trái là bàn thờ Phan Thanh Giản, bên phải là bàn thờ Lê Chất

Nhà bia trước mộ

Trung điện là gian thờ giữa, nơi xin xăm, ống xăm

Tiền điện Lăng Ông

Tượng thánh tử đạo Joseph Marchand ở làng Passavant (Pháp) quê hương của ông. Bị xử lăng trì tại Huế. Ông hưởng dương được 32 tuổi.

Đọc “ Trương Vĩnh Ký – Bi kịch muôn đời “ của Hoàng Lại Giang

26. avril 2018

Đọc Trương Vĩnh Ký – Bi kịch muôn đời “ của Hoàng Lại Giang © Mathilde Tuyết Trần, France 2018

Trương Vĩnh Ký (1837 – 1889)

Một buổi trưa trời tháng mười một, nắng còn gắt, tôi và chồng tôi lang thang trên đường Trần Bình Trọng. Thấy có một nhà thờ lớn, nguy nga, có sân trước rất rộng chúng tôi rẽ vào thăm, mà không biết đó là nhà thờ Chợ Quán. Nhà thờ đang có thánh lễ nên chúng tôi chỉ đứng ngoài tần ngần rồi lại đi ra. Rẽ tay phải đi tiếp về hướng đường Trần Hưng Đạo, mục đích của tôi rất đỗi tầm thường là đi bộ để tìm một quán phở gọi là phở Lệ để ăn trưa. Bỗng đi ngang qua một cái nhà cất theo kiểu lăng mộ có nhiều ngôi mộ cổ nằm bên trái, nằm kế cận khuôn viên nhà thờ chỉ cách một tu viện, tôi ngạc nhiên, tò mò bước vào. Đó là cái duyên thứ nhất, không tìm mà gặp lăng mộ cùng ngôi nhà ở của Petrus Trương Vĩnh Ký.

Một buổi trưa trời nắng chang chang, khô queo vào tháng tư năm sau, tôi và chồng tôi lang thang trên đường sách bên canh Bưu điện thành phố. Tôi đi tìm mua hai cuốn sách được giải thưởng sách quốc gia mới đây của nhà xuất bản Tổng Hợp. Mua xong mấy cuốn sách nặng chình chịch, mà chồng tôi hay nói đùa là vũ khí tra tấn để đập lên đầu không dấu vết, trả tiền rồi, lấy gói sách rồi, bất chợt tôi ngẩng đầu lên, mắt nhìn thẳng vào một cuốn sách bày đứng trên kệ. Đó là cái duyên thứ hai để tôi viết bài này vì cuốn sách ấy mang tựa đề “Trương Vĩnh Ký-Bi kịch muôn đời”, của tác giả Hoàng Lại Giang, do nhà xuất bản Hồng Đức của hội Luật gia Viêt Nam, Hà Nội, xuất bản năm 2017 (giá bìa 174.000 đồng).

Jean-Baptiste Petrus Trương Vĩnh Ký sống ở thế kỷ thứ 19, ông sinh năm 1837 (Minh Mạng thứ 17) tại ấp Cái Mơn, làng Vĩnh Thành, tổng Minh Lý, huyện Tân Minh, tỉnh Vĩnh Long, mất năm 1898, đến thời đại của chúng ta ở hai thế kỷ sau ông vẫn còn là một nhân vật gây tranh cãi bên chê, bên khen.

Vương Hồng Sển, Sơn Nam, Thanh Lãng, Nguyễn Huệ Chi, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Văn Tố…..là những người có sự thông cảm với ông, khen ông.

Những người lên án ông với những mức độ nặng nhẹ khác nhau có thể kể ra là Trần Văn Giàu, Trần Huy Liệu, Nguyễn Sinh Duy, Phạm Long Điền, Mẫn Quốc, Lê Trọng Văn, Nguyễn Đắc Xuân…(Tr. 11)

“Sở dĩ có tình hình đáng tiếc đó chính vì nhận định đánh giá một nhân vật lịch sử mà lại không gắn với thời đại lịch sử trong đó người ấy sống và hành động, lại nặng về suy diễn chủ quan một cách không thấu tình đạt lý…..Hoàng Lại Giang bằng con đường văn học đã dựng lại cuộc đời của Trương Vĩnh Ký từ tuổi ấu thơ đến khi trưởng thành, trong một bối cảnh lịch sử kịch liệt, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Việt Nam, triều đình Nguyễn đẩy mạnh chính sách sai lầm cấm, giết đạo, đất nước rối loạn, nhân dân ly tán.” 

Trên thực tế tác giả Hoàng Lại Giang đã dành 189 trang trong tổng số 448 trang để diễn tả lại tuổi ấu thơ của Trương Vĩnh Ký từ lúc được mẹ sinh ra cho đến lúc trưởng thành.

Những dòng chữ đầu tiên mang tính chất nóng bỏng của thời cuộc, một tình huống kinh hoàng đẫm máu của lệnh từ triều đình nhà Nguyễn ở Huế dưới đời vua Minh Mạng tàn sát người có đạo Thiên chúa gọi là “Sát tả” kể từ năm 1833, một năm sau khi Tả quân Tổng trấn thành Gia Định Lê Văn Duyệt qua đời, của chính Trương Vĩnh Ký viết bằng tiếng La Tinh:

“Tôi ra đời, chưa kịp khóc, cả làng Cái Mơn đã chìm trong lửa mùa nắng. Lửa từ những căn nhà lá của dân nghèo bừng bừng dữ dội, lửa cao hơn những ngọn cây dừa cao nhất, lửa lan từ khu vườn này sang khu vườn khác. Mẹ túm tôi trong chiếc áo cũ của cha tôi, theo ông ngoại ra chiếc xuồng nhỏ đậu sẵn trong con xẻo. Mẹ nhìn về phía nhà thờ cầu Chúa, nhưng nơi linh thiêng nhất ấy lại là nơi ngọn lửa cháy cao nhất. Lửa và khói, máu và nước mắt, tiếng khóc của đứa trẻ con mới chào đời lẫn trong tiếng khóc của những người mẹ, của những cụ già.

Từ con rạch Cái Mơn, ngoại bơi xuồng len lỏi đưa mẹ con tôi đi thật xa, xa đến nỗi ngay cả tiếng gào thét man rợ nhất của quân lính triều đình cũng không thể nào vọng tới được.”

Sự mâu thuẫn nội tâm của cha ông, lãnh binh Trương Chánh Thi , cũng giống như sự mâu thuẫn nội tâm của Trương Vĩnh Ký sau này. Là lãnh binh, ngày đêm đi đánh giặc phụng sự cho triều đình Huế, cho vua nhà Nguyễn được yên ổn nơi chốn kinh kỳ, mở mang bờ cõi, vậy mà ông lãnh binh bất lực trước lệnh Sát tả của nhà vua.

“ …Và ông đã ra đi trong nỗi đau đớn khôn cùng khi biết trước cái họa sẽ giáng xuống cuộc đời vợ con ông mà ông thì bất lực ! Cái họa ấy lại do chính triều đình, do chính nhà vua mà ông là lãnh binh gây nên….

Ông trở về khi làng mạc đã thành tro than, 20 người bị chặt đầu, bị treo cổ, bị cột đá bỏ sông Cổ Chiên, 3 người bị lăng trì. Từng mảng thịt bị xẻo ra khỏi cơ thể và ném xuống rạch Cái Mơn. Ông trở về giữa túp lều có mười tấm lá dừa nước do dân làng Cái Mơn góp lại cho…” 

Bây giờ nhớ lại, trong những lần đi tham khảo ở văn khố Hội Thừa Sai ở Paris (Missions Etrangeres Paris) tôi có dịp chiêm ngưỡng những tấm tranh vẽ những cảnh hành quyết giáo sĩ tử đạo thời nhà Nguyễn với tâm trạng của một người đứng trước một tác phẩm lịch sử, nghệ thuật, xa xôi mà không hình dung ra được nổi cả một tấm thảm kịch viết bằng máu và nước mắt trong đó. Bây giờ, một mái nhà tranh, một túp lều tranh giữa đồng ruộng bao la không còn là môt hình ảnh thơ mộng, lãng mạn đối với tôi, mà là những điều kiện sống rất thô sơ, nghèo nàn khốn khổ. Để châm biếm cái sự lãng mạn của tôi, má tôi thường nói “ Một túp lều tranh, hai quả tim vàng rồi thì cạp đất mà ăn !”

“Năm ấy Ký lên ba – cả nhà đều vui . Nhưng cậu bé ấy đã mang trên đầu ba chiếc khăn tang. Bà ngoại mất vào tháng hai vì kiết lỵ. Tháng sáu ông ngoại bị lính triều đình đập vồ vào đầu, óc phụt ra ngoài. Ông cụ đã chết quằn quại trên vũng máu, vậy mà chúng không cho gia đình đưa về chôn cất. Chúng kéo xác cụ ra ném ở rạch Cái Mơn, nơi mà trước đây từ sông Hàm Luông, ông cố đã đưa cả ông bà , cha mẹ vợ con theo con rạch này vào Cái Mơn…”

Triều đình Huế ở nơi kinh kỳ xa xôi giết dân mình trong vùng trời cuối đất ở miền Nam vì vấn đề tôn giáo ! Hiện nay tình hình thế giới cho thấy vấn đề thánh chiến giữa tôn giáo này và tôn giáo nọ chỉ là một cái cớ để che đậy những nguyên nhân sâu xa khác về kinh tế, về một đường ống dẫn dầu, một đường ống dẫn khí đốt xuyên qua nhiều quốc gia để ra biển chẳng hạn, hay về những ý thức hệ chính trị khác nhau, về trang bị quân sự, vũ khí.

Thời ấy, triều đình Huế ra lệnh giết chính dân mình là một cách thúc đẩy nhanh chóng sự xâm lăng của quân Pháp, tạo thêm một cái cớ cho họ hành động quyết liệt hơn, nhanh chóng hơn, vì họ đã nhận lệnh của triều đình Pháp đi xâm chiếm thuộc địa, cạnh tranh với những thế lực khác như Anh quốc, Đức, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha. Ngày nay, chúng ta học lịch sử thế giới đã biết, thế kỷ 19 là thế kỷ của những cuộc xâm lược chiếm hữu thuộc địa trên thế giới.

Đêm trước ngày lên đường đi Nam Vang, ông Thi đã tâm sự với bà rằng ông có tội với vợ với con. Ông không ngờ những thiếu phụ yếu ớt như bà, những đứa trẻ thơ như Sử và Ký lại là kẻ thù không đội trời chung của nhà vua !

Ông lãnh binh Thi chết vì bịnh trong khi thi hành nhiệm vụ ở Nam Vang. Còn lại người vợ góa phụ cô đơn Nguyễn thị Châu giữa đồng không mông quạnh và hai đứa con trai mồ côi cha còn nhỏ, Sử và Ký, làm gì mà ăn, lấy gì mà nuôi con ?

Cuộc đời cứ thế trôi đi, bà Châu được sự đùm bọc của hàng xóm, ông đồ Học dạy chữ thánh hiền, đạo Phật, thầy Tám, đạo Chúa. Rồi đứa bé Ký lúc được chín tuổi được gửi cho Thừa Hòa, tên Việt của một thừa sai người Pháp tên là Borelle, nhận vào tu viện nuôi cho ăn học. Khi Ký học xong ở chủng viện Penang sau bao nhiêu gian nan mới về được tận Cái Mơn năm 1858, thì mẹ đã chết.

Năm đó, ngày 01.09.1858 (năm Tự Đức thứ 11) tướng Rigault de Genouilly đem hơn 3.000 quân Pháp và Tây Ban Nha trên chiến thuyền nổ súng đánh Đà Nẵng, hạ thành An Hải và thành Tôn Hải, và Trương Vĩnh Ký học xong, về nước, được 21 tuổi.

Kể từ đây, “bi kịch” của Trương Vĩnh Ký rẽ qua một hướng mà suốt cuộc đời ông đã sống theo phương châm “ Ở với họ mà không theo họ, nhờ họ mà không quị lụy họ, lựa thời mà ra, tùy thời mà về, biết thế mà điều chỉnh ” , một bản lĩnh và một sự kiên trì không phải ai cũng có, và làm cho “đối phương” phải nể phục mình, tôn trọng mình.

Có những người chê trách Trương Vĩnh Ký vì đã làm thông ngôn cho thiếu tá Jaureguiberry, dịch các chỉ dụ trát, sớ tấu, soạn thảo các công văn từ phía Pháp gửi cho triều đình Huế, dạy ở trường thông ngôn do Charner thành lập năm 1861.

Năm 1860 Pháp sai tướng Charner đánh chiếm Nam Kỳ. Tháng 10 năm 1861 tướng Bonard sang thay Charner tiến quân đánh ngay thành Biên Hòa, đồn Bà Rịa. Tháng 3 năm 1862 tiến đánh đồn Vĩnh Long. Phan Thanh Giản và Lâm Duy Tiếp (Hiệp) được vua Tự Đức sai vào Gia Định giảng hòa, hai ông thay mặt vua Tự Đức ký hòa ước năm Nhâm Tuất ngày 05.06.1862 với tướng Bonard.

“Cuối giờ dậu cả hai (Phan Thanh Giản và Lâm Duy Tiếp) đã ngồi trước bàn hòa đàm trên tàu Duperre ở bến cảng Sài Gòn. Người thông ngôn cho Pháp là Aubaret. Trương Vĩnh Ký chỉ đóng vai phụ. Người thông ngôn cho phái bộ Phan Thanh Giản là Nguyễn Văn Tường.” (Tr.277).

Năm 1863, Phan Thanh Giản được vua Tự Đức cho dẫn đầu phái bộ sang Pháp để xin chuộc lại ba tỉnh miền Đông, Aubaret vẫn là thông ngôn của phái bộ Pháp, Nguyễn Văn Tường là thông ngôn của phái bộ Việt Nam, Trương Vĩnh Ký được đi theo. Nhưng cụ Tường giữa đường bị bệnh mất, Trương Vĩnh Ký được Phan Thanh Giản và phía Pháp chấp nhận cho thay thế.

Hóa ra những câu hỏi ngây thơ của tôi trong cuốn Dấu Xưa-Tản mạn lịch sử nhà Nguyễn xuất bản năm 2010 và 2011 đã tìm được câu trả lời trong cuốn sách này !

Về phần cụ Phan, ”Ông tuyệt thực 17 ngày, uống thuốc phiện hòa với giấm thanh để tự vẫn ngày 4/8 năm đó, gửi lại ấn tín, áo mão và tờ sớ tâu về triều đình. Vua Tự Đức xuống chiếu kết tội ông rất nặng và tuyên án: « Tuy đã đắc nhất tử, nhưng cái chết vẫn không đủ che được tội. Vậy Phan Thanh Giản (với Lâm Duy Hiệp) đã quá cố phải bị truy đoạt hết tước hàm, đục bỏ tên trên bia tiến sĩ, để mãi cái án trảm hậu. Giết kẻ đã chết để răn người đời sau vậy ». (Bài báo Một công trình sử học mới: Phan Thanh Giản với bản án được tuyên sau cái chết,Giao Hưởng,Thanh Niên, 06/09/2006)

Về phần Trương Vĩnh Ký, với một quá khứ quan hệ Việt-Pháp thân thiết, ông đã từng gặp gỡ đại văn hào Victor Hugo, nhiều năm làm việc với người Pháp, ông lâm vào cái cảnh “ pris entre deux feux ”, một thành phần người Pháp không ưa ông, một thành phần người Việt ganh ghét ngay lúc ông lúc còn sinh thời, và mãi cho đến thế kỷ thứ 21 vẫn còn có người lên án ông.

Cụ Phan Thanh Giản đã nhắn nhủ ông “Cầm dao hai lưỡi là khó đấy!”. Biết là khó nhưng vẫn phải chịu đựng, vì hoàn cảnh đưa đẩy.

Cái kết luận của kẻ viết bài này, trông người lại nghĩ đến ta, không dám vô phép so sánh với ông, nhưng cũng cùng chung một “bi kịch muôn đời” như ông, có yếu tố nước ngoài, cho nên có cảm thông, hiểu được những sự khó xử trong cuộc đời ông. “Công và tội” của ông đành để cho thời gian đi qua và trả lời, cầu mong cho ông được bình an yên nghỉ nơi nước Chúa.

Cuốn sách của Hoàng Lại Giang, không viết theo kiểu tiểu sử một danh nhân, mà tác giả khiêm tốn đề là “Truyện danh nhân”, dễ đọc, cung cấp cho người đọc có thêm suy nghĩ mới về những nhân vật được nói đến. Xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc. MTT

The surprising buying power of VNĐ1,000

13. avril 2018

The surprising buying power of VNĐ1,000 – by Mathilde Tuyết Trần

Viet Nam News – Update: April, 08/2018 – 05:00

Looking down at the bunch of small notes I was holding in my hand, the cab driver said, “Please give me those small notes for change. If you give those notes to the street beggars, they wouldn’t take them!”

They were VNĐ1,000 and VNĐ2,000 notes, even a few of the VNĐ500 pinky notes. These are the smallest monetary notes currently in circulation in Việt Nam.

I thought to myself that some tourists do not know the buying power of the Vietnamese currency, so they usually waste their money—or can be convinced to hand it over to a cab driver after they’ve already paid their fare.

One thousand Việt Nam đồng equals 0.035 euro or 0.045 US dollars, which is less than a five-cent coin. You can’t really buy anything with this in Europe or America.

But in Việt Nam, one thousand đồng can buy you something useful for your daily needs.

Twenty thousand đồng (less than an euro and a US dollar) can be a vital portion of a worker’s wage: With VNĐ20,000, one can have a big bowl of rice and a large garlic roasted rib, whose fragrance will tempt your empty stomach.

Ten thousand đồng (less than half an euro or a dollar) can buy you a loaf of bread with eggs or meat, a bowl of instant noodles with some meat, slices of roast pork paste or a bun of sticky rice, a popular breakfast bundle often sold at humble sidewalk posts.

In the morning, you can see breakfast carts on the streets selling steamed broken rice, noodle, phở noodle soup and bún vermicelli, rice porridge and sticky rice. People gather around the seller enjoying their meals before going to work or to school.

In the late afternoon, the street food scene grows even bigger and more exciting. There are so many of them, each cart has its own special snack. Bò bía rolls with julienned coconut in rice paper, roasted escargots of all size and shapes and flavours, roasted rice cakes, dry squid on charcoal, baby duck eggs, roasted chicken eggs, meat buns, sticky rice and chicken porridge—all are sold for less than VNĐ10,000 a portion for students and schoolchildren.

People living in Hồ Chí Minh City know where to go to have good food at reasonable price. It seems to me, a visitor to the city, that people eat all day long. Especially at night, when it’s cooler, people tend to gather around a dining table chatting and drinking.

Street food is as much a social experience – and a much more ubiquitous one – as the more relaxed meals eaten at higher-end restaurants.

Tourists like me always have to pay double or three times more street food favourites when we eat them in more established venues like Phở Hòa Pasteur or any of the Ngon restaurants or the dining quarter at the Bến Thành Market. We pay VNĐ75,000 for a bowl of soup, or VNĐ90,000 in four-star city hotels. Honestly, the food does not taste better, only the bill is higher.

But what’s more important to tourists, beyond the food itself, are food safety and hygiene, the cleanliness of the table and chairs and service. That’s why some not-so-good restaurants serving not the greatest food are more frequented by tourists. Tourists are used to having food on chairs and table. They are quite surprised to see local people having food on plastic or wooden stools, which are as small as kindergarten stools. They are afraid of falling off the seats and are not used to eating with their stomachs compressed as they bend towards their bowl on the table.

If you go to the market, you can see all kinds of fruits and vegetables, meats and poultry and seafood at very low prices compared to the same merchandise in Europe. The tourists will see another side of Việt Nam now that it can feed and dress its people well. Food and clothes can be found anywhere, in any small lanes or streets and the prices can fit any income group.

Since I realised the purchasing power of the one-thousand and two-thousand đồng notes, I stopped ignoring them and started to be more careful with my spending.

Do you know what one or two thousand đồng can buy at this time?

You can buy some pieces of paper to write a letter or a proposal, an envelope, a stamp, rubber bands, make a photocopy, a plastic container for food storage, a Styrofoam box, a plastic bag, a shampoo or shower gel sachet or a piece of soap.

You can buy a bag of white rice, an instant noodle pack, a bundle of fresh noodles, a loaf of bread, some chilis, a lemon or some kumquats, some green onions, coriander, bean sprouts, a bundle of vegetables, sea salts, some sesame, one sweet potato, one banana, some tumeric roots or ginger, a garlic, a maize cob, a tomato, an onion, or a piece of tofu.

One thousand đồng can buy you a « Cat » cigarette, two pain killer pills, four band aids or 200 litres of clean water from the city’s clean water company, which exceeds the average person’s daily drinking needs of five litres.

In a public restroom near a park, I saw one- and two-thousand đồng notes neatly placed in a plastic box next to a pack of toilet paper. Put a note in, and you can take away the paper for your use.

I have gone a long way to say, “Do not look down on those small notes of one- and two-thousand đồng, that ’even a beggar would not take’!”

Above the two-thousand notes is the five-thousand đồng note. Cab drivers tend to round the amount tourists have to pay for their ride, for example, if the ride is VNĐ74,000, and you give them a 100-thousand note, they will just give you VNĐ20,000 back to avoid producing the small change.

Higher up in the range of notes, a ten-thousand đồng note can buy a lottery ticket that can be quite meaningful for a normal worker. It’s psychologically proven, that the poorer one becomes, the more one wants to win a lottery ticket. So they end up exchanging their hard-earned money for the glimmer of hope attached to the ticket.

A few years back, a publisher in HCM City wanted to publish one of my books. But I disagreed with the editor, who wanted to cut a part of the book explaining the price index in the markets in Việt Nam. Anyone with an economic background knows well that the market price is the meter of supply-demand, of inflation, of the actual production status of that market, of the buying capacity of the market and of material products distribution in society.

The market price fluctuations can lead to effective economic decisions or policies.

If the editor cut that part out, my book would not carry the intention of the writer.

I changed my mind and decided not to publish the book. As any shopper strolling through HCM City can tell you, price matters—and so do small đồng notes. VNS

Read more at http://vietnamnews.vn/talk-around-town/425646/the-surprising-buying-power-of-vnd1000.html#2ODxY3oSTPLE3jw3.99

 

Một ngàn đồng Việt Nam

1. avril 2018

Một ngàn đồng Việt Nam – ©Mathilde Tuyết Trần, France 2018

Nhìn mớ giấy tiền lẻ trong tay tôi, anh tài nói, thôi cô trả tiền lẻ cho cháu đi, tiền này cô cho ăn mày còn không lấy. Đó là những tờ giấy có mệnh giá một ngàn đồng và hai ngàn đồng việt nam, có khi có cả tờ năm trăm đồng, là đơn vị tiền giấy nhỏ nhất.
Du khách thường không biết giá trị tiền việt nam nên tiêu xài phung phí. Nếu tính ra Euro thì một ngàn đồng việt nam bằng 0,035 euro, (1€ = 100 cents (xu), 1 cent = 285 đồng vn) , và tính theo $ thì một ngàn đồng việt nam bằng 0,045 usd, một đơn vị khá nhỏ để mua bán và ở châu Âu thì không mua được gì cả, nhưng ở Việt Nam thì một ngàn đồng mua được một số hàng hóa giúp ích cho đời sống thường nhật.
Người ta thường xài từ giấy năm ngàn đồng trở lên, tức mười ngàn, hai chục ngàn, năm chục ngàn cho tới giấy một trăm ngàn, hai trăm ngàn và năm trăm ngàn đồng.
Hai chục ngàn đồng đối với lương công nhân là to lắm, vì đó là giá của một bữa cơm trưa có thịt, có canh. Với số tiền hai chục ngàn người ta có thể ăn no và ăn ngon, thí dụ như một đĩa cơm tấm với một miếng thịt sườn thật to nướng thơm ing ỏi. Một người công nhân kể cho tôi nghe rằng anh cố gắng chỉ ăn mỗi ngày 50.000 đồng, 10 ngàn bữa sáng, 20 ngàn bữa trưa và chiều, phần còn lại dành cho gia đình vợ con. Tính ra tiền ăn mỗi ngày của anh chưa tới 2 euros.
Mười ngàn đồng thì mua được một cái bánh mì saigon kẹp trứng, kẹp thịt, hay một tô mì gói cải thiện thêm thịt, thêm giò chả, hay một đĩa cơm tấm , một phần xôi nóng…buổi sáng ăn cho no bụng ở những hàng quán bình dân ven đường.
Buổi sáng người ta thường thấy dọc trên nhiều đường phố những chiếc xe bán bánh mì, cơm tấm, mì, phở, bún, cháo, xôi…người ăn ngồi trên vỉa hè quây quần chung quanh, húp xì xụp. Buổi trưa, lại còn náo nhiệt đông đúc hơn. Buổi tối lại còn thêm vô số, đếm không hết, những xe bán bò bía, ốc nướng, bánh tráng nướng, mực nướng, hột vịt lộn, hột gà nướng, bánh bao, xôi cúc, cháo gà…. những món bán dưới mười ngàn đồng cho học sinh, sinh viên ăn vặt.
Ăn sáng ở nhà, nếu muốn khá hơn một chút thì một ổ bánh mì thịt giá hai chục ngàn, một đĩa bánh cuốn nóng cũng cùng giá, tô phở ba mươi lăm ngàn. Người sài gòn biết chỗ đi ăn để khỏi bị móc hầu bao, và hình như họ ăn suốt ngày, nhất là càng về tối, mát trời, cái thú đi ăn đêm, nhậu nhẹt lại còn tăng lên. Ẩm thực vỉa hè, ẩm thực đường phố đang dần chiếm chỗ của những món ăn sang trọng, cầu kỳ.
Du khách như tôi phải trả cho cùng một món ăn như thế gấp đôi, gấp ba lần tiền vì thường lai vãng trong những hàng quán “nổi tiếng” như phở Hoà Pasteur, hay quán Ngon, khu ẩm thực chợ Bến Thành chẳng hạn, giá một tô phở bẩy mươi lăm ngàn, một phần bún chả giò cua chín chục ngàn, hay trong những khách sạn bốn sao, năm sao, thực tình mà nói ngon thì chẳng ngon hơn, chỉ có cái là chém đẹp.
Tuy nhiên ngoài vấn đề ăn ngon miệng, hợp khẩu vị, đối với người du khách vấn đề vệ sinh của món ăn, bàn ăn, chỗ ngồi , người phục dịch là điều quan trọng hơn. Cho nên, không có gì đáng ngạc nhiên khi mình cho là ăn dở, giá đắt thì lại được khách nước ngoài lựa chọn. Người nước ngoài có thói quen ăn uống phải có bàn , có ghế cao bình thường, họ rất ngạc nhiên khi thấy người Việt ăn uống trên những chiếc ghế đẩu bằng gỗ, bằng nhựa thấp chủm như là ghế dành cho búp bê, họ sợ ngồi xuống là té ngửa và cũng không quen ăn uống trong tư thế cái bụng bị gập đôi lại. Các hàng quán bầy hàng với bàn ghế thấp như thế, kể cả các quán cà phê sang trọng, là tự mình đánh mất đi phần thu nhập từ khách nước ngoài.
Nếu bạn có dịp đi chợ, bạn sẽ thấy rau, củ, quả, cá, tôm, thịt ….nhiều đầy ứ, rất tươi và rất rẻ, so với mức sinh hoạt ở châu Âu. Du khách sẽ thấy một đất nước Việt Nam hiện tại có cái ăn, cái mặc dư thừa. Thực phẩm bày bán ở các chợ, các phố phường, các hẻm to, hẻm nhỏ…nhiều vô kể và giá cả rất linh hoạt.
Từ khi biết giá trị của những tờ giấy một ngàn, hai ngàn tôi không dám xem thường chúng nữa và ăn tiêu ở nhà tần tiện hơn. Bạn có biết mua được những gì với một ngàn đồng hay hai ngàn đồng việt nam vào thời điểm hiện tại không ?
Với số tiền nhỏ nhoi đó, bạn có thể mua được vài tờ giấy viết thư hay để làm đơn, bao thư, tem, giây thun, một bản photocopy, một hộp nhựa đựng thức ăn, một hộp xốp, bao ni lông, cũng như một bịch sữa gội đầu, một bịch sữa tắm, một cục sà bông, hoặc mua một số thực phẩm như một bịch cơm trắng, một miếng mì gói, một vắt hủ tíu, một ổ bánh mì không, mấy trái ớt, chanh, tắc, hành lá, rau ngò, giá sống, một bó rau, muối trắng, một chút mè, một củ khoai, một trái chuối, vài củ nghệ, vài củ gừng, riềng, củ tỏi, trái bắp, một trái cà chua, một củ hành tây, đậu hũ….Trong một nhà « toi lét » của một công viên, tôi thấy những tờ giấy một ngàn đồng, hai ngàn đồng đặt ngay ngắn trong một cái rổ, bên cạnh xấp giấy trắng vệ sinh. À, bạn đặt tiền vào rổ rồi được lấy một, hai tấm giấy vệ sinh.

Bạn đọc còn cho biết, một ngàn đồng mua được điếu thuốc lá con mèo, 200 lít nước sạch của công ty nước sạch Hà Nội…Vì sức tiêu thụ của cá nhân tôi có giới hạn, nên hẳn bạn đọc còn nhận thấy một ngàn đồng mua được nhiều thêm nữa, có ý thức hơn về giá trị tiền tệ của mình. Tôi vui mừng đón nhận những ý kiến bổ xung của các bạn.

Hãy đặt câu hỏi ngược lại, nếu bạn đang cần một thứ nói trên, mà bạn không có một ngàn hay hai ngàn đồng để trả ? Chính vì thế, không nên khinh thường những tờ giấy bạc một ngàn đồng hay hai ngàn đồng việt nam, cho rằng “ăn mày không thèm nhận”.
Tiếp theo hai tờ giấy bạc mệnh giá một ngàn đồng, hai ngàn đồng là tờ giấy năm ngàn đồng…đã có giá trị to lớn hơn. Hẳn các chú tài taxi thích làm tròn số tiền khách phải trả, thí dụ như cuốc xe 74.000 đồng, khách đưa tờ 100.000 đồng, thì có người chỉ thối lại bằng một tờ 20.000 đồng với lý do là không có tiền lẻ. Vậy bạn hãy thủ một mớ tiền lẻ để trả tiền taxi, hay trả bằng thẻ ngân hàng.
Như thế, xem ra tấm vé số giá bán là mười ngàn đồng một tờ đã là một món tiền lớn cho người lao động, mà tâm lý hễ càng nghèo lại càng mơ ước trúng số độc đắc càng lớn, thúc đẩy người nghèo thường xuyên mua vé số, mất tiền toi. Nhưng cũng có người vừa chơi vé số, vừa cầu mong sao cho con gái mình kiếm được “chồng ngoại” hầu được đổi đời. Những người tự thấy mình không thoát ra khỏi hoàn cảnh, làm ra đồng nào ăn hết đồng nấy, ngày hôm nay không biết nghĩ đến ngày mai, thường nuôi dưỡng mình trong hai cái ảo vọng cuối cùng đó.
Cách đây vài năm, một nhà xuất bản lớn tại thành phố Hồ Chí Minh đã có ý định xuất bản một cuốn sách của tôi, nhưng vì bất đồng ý kiến với người biên tập viên phụ trách, mà sự việc không thành.
Nguyên nhân chính là anh bạn trẻ biên tập viên này muốn cắt bỏ hết những đoạn văn tôi viết về giá cả trên thị trường Việt Nam. Những ai có học về kinh tế đều biết rằng giá cả trên thị trường là thước đo về cung/cầu, về mức độ lạm phát, về tình hình sản xuất thực tế của thị trường đó, về “sức mua” của giá trị tiền tệ, về tình hình phân phối vật chất, sản phẩm trong xã hội…Qua sự nghiên cứu về giá bán trên thị trường, người ta rút ra được nhiều kết luận kinh tế hữu ích. Cắt bỏ vì cho là nó rườm rà, vô bổ thì hoàn toàn đối nghịch lại với chủ ý của người viết, cho nên tôi quyết định không cho xuất bản cuốn sách đó và sự việc chết trong im lặng. MTT

Quán ăn vỉa hè với bàn ghế thấp chủm bằng nhựa. Photo: MTT2018

Quán cơm, hủ tíu đầu ngõ là một hình ảnh quen thuộc. Con ngõ nhỏ nào cũng có một cái quán đầu ngõ, nuôi sống đến cả mấy gia đình. Photo: MTT2018

Một cái kệ, một cái ghế nhựa, một cái bàn nhựa đủ để thành một « cửa hàng » buôn bán. Photo: MTT2018

Một quán cơm tấm chờ khách ăn trưa. Photo: MTT2018

Cửa hàng bán mía trên một chiếc xe máy cũ kỹ. Photo: MTT2018

Trong siêu thị thực phẩm rất rẻ so với mức sống ở châu Âu: một kí rau mồng tơi chỉ có 17.500 đồng. Mua 2 lạng rau để nấu một tô canh hết có 3.500 đồng. Photo MTT2018

Bảng giá cá tuơi…Photo MTT2018

rất nhiều loại cá biển, cá sông, cá ao hồ…..Photo: MTT2018

Trong gian hàng sách tại hội chợ sách tháng ba. Photo: MTT2018